Менинг илк велосипедим - Болалар ривожланиши, тарбиясига багишланган сайт, болалар сайти, мактаб йиллари, рушунос, гинеколог, Ўзбекистон, Тошкент

Велосипед минганда одам ҳис қиладиган чексиз эркинликни нима билан қиёслаш мумкин? Вужудингиз деярли вазнсиз, “темир от” билан бирлашиб кетгандай, қулоқ остида ёзнинг майин шамоли ғизиллаб ўтмоқда... Худди яна бир сониядан сўнг шиддат билан елаётган ғилдираклар ердан узилиб, осмонга қараб учадигандай. Бундай бахтли онларни ўз фарзандлари билан баҳам кўришни истамайдиган ота-она топилмаса керак.
Велосипедда учиш ўзининг демократик ва универсаллигидан ташқари кичкина одамча учун энг аёвчи ва бир пайтнинг ўзида энг фойдали спорт тури ҳисобланади.
* Қон томирлари ва юрак мушаклари мустаҳкамланади, организмнинг умумий мустаҳкамлик даражаси ошади.
* Нафас орқали кирадиган ҳаво миқдори ошгани боис қоннинг кислородга тўйиниши яхшиланади, модда алмашинуви оптималлашади.
* Юрганда ва ҳатто югургунда ҳам етарли даражада фаол бўлмайдиган оёқ мушаклари жадал ривожланади.
* Велосипед миниш бир пайтнинг ўзида бир нечта гуруҳ мушакларини, кўриш ва ветибуляр аппарат фаолиятини назорат қиладиган миянинг турли бўлимларининг ишини фаоллаштиради. Натижада мияда қўшимча нейрон алоқалар шаклланади.
* Ҳаракатлар координацияси ва эпчиллик шаклланади.
* Велосипед ҳайдаш – узоқни яхши кўролмасликнинг олдини олувчи ажойиб восита ҳисобланади, чунки унда мунтазам равишда узоққа қараш зарур бўлади.
* Боланинг ўз хавфсизлиги учун ҳам, ҳаракатдаги бошқаларнинг хавфсизлиги учун ҳам масъулияти ошади, бу, ўз навбатида, боланинг руҳий балоғатига кўмаклашади.
Болалар велосипедлари катта талабга эга эканига ҳайрон қолмаса ҳам бўлади. Интернетдаги ота-оналар форумлари жажжи болакай учун илк ҳаракат воситасини қандай танлаш кераклигига, уни неччи ёшдан бошлаб велосипед ҳайдашга ўргатиш лозимлигига бағишланган баҳс-мунозараларга тўлиб кетган. Шундай қилиб, қуйида ота-оналар учун долзарб саволларга жавоб топишга ҳаракат қиламиз.

Танлаш муаммоси

Авваламбор, моделни аниқлаймиз. Уч ғилдиракли велосипедлар кўзни ўйнатади, аммо уларнинг фойдаси кам, чунки педаллари олдинги ғилдиракда жойлашган бўлиб, оддий велосипед педалларидан фарқли ўлароқ умуман бошқа мушаклар ёрдамида ҳаракатга келтирилади. Натижада болада нотўғри кўникма шаклланиб, у нормал велосипедга ўтганида жиддий қийинчиликларга дуч келиши мумкин. Бундан ташқари уч ғилдиракли велосипедни бошқарганда бола асосий нарсага, яъни рул билан манёвр қилиш ва бир пайтнинг ўзида мувозанатни сақлашни ўргана олмайди. Онага қулай бўлиши учун махсус таёқ ўрнатилган уч ғилдиракли “велик” эса бор-йўғи сайр коляскасининг қулай муқобилидир. Бола бундай велосипеддан мустақил ҳаракатланиш учун фойдаланишга ўрганмасидан олдин у билан эртароқ хайрлашгани маъқул. Шундай қилиб, велосипед сотиб олишга отланамиз. Ўзингиз билан албатта бўлғуси “байкер”ни ҳам олинг. У велосипедни ҳайдаб кўриши ёки, ҳеч бўлмаса, унинг қулайлигини текшириш учун велосипедда ўтириб кўриши лозим. Велосипед анчайин мураккаб техник қурилма бўлгани учун арзон моделни харид қилиб хавфсизликдан тежаманг. Бошқа томондан баланд нархлар ҳам маҳсулотнинг сифатига кафолат бўла олмайди. Ишлаб чиқарувчилар ва сотувчилар иккиламчи аҳамиятга эга турли антиқа мосламалари учун таниқли брендларнинг нархларини оширишлари мумкин. Биринчи навбатда, велосипеднинг резбали бирлашган жойларига (барча болтлар мустаҳкам буралган бўлиши зарур), ҳаракатнинг енгиллигига (бола педални айлантириш учун кучанмаслиги керак), ғилдиракларига (ғилдиракнинг металл қисмлари мустаҳкам, шиналари кенг ва чидамли, протектори баланд бўлиши, эркин айлантирилганда ғилдирак ҳеч нарсага илинмаслиги шарт) эътибор қилиш зарур. Ўриндиғи юмшоқ ва етарли даражада кенг бўлиши лозим. Кичкинтойларга рул бурилиши чекланган велосипедларни харид қилган маъқул. У велосипедни бошқаришни енгиллаштиради, болани жуда катта градусда бурилиб йиқилишдан ва йиқилаётганида қорни билан рулга урилиш эҳтимолидан сақлайди. Занжир ҳимоя хомути билан ёпилган бўлиши шарт. Рулда кескин тормозни босганда ёки йиқилганда боланинг юзини сақлайдиган ҳимоя валиги бўлгани яхши. Тормозларнинг сифатини албатта текшириб кўринг. Кичкина болаларга оёқ тормозлари қулайроқ. Лекин, кўпгина катталар минадиган велосипедлар қўл тормозлари билан жиҳозлангани боис, яхшиси дарҳол шундай тормозларга кўниккани маъқулроқ. Ҳеч қачон велосипедни боланинг бўйи ўсади, деб харид қилманг. Бу жуда хавфли бўлиши мумкин, чунки ишалб чиқарувчилар ҳар доим ёш хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда маҳсулотнинг техникавий характеристикасини шунга мослаштиради. Одатда велосипедда боланинг тавсия этиладиган бўйи ва ёши кўрсатилади, бироқ буни ўзингиз мустақил равишда текширганингиз яхшироқ. Ўриндиқни энг паст кўрсаткичга тушириб, унга болани ўтқазинг. Педални ҳам пастки фазага туширинг. Бундай ҳолатда боланинг товони эркин равишда педалга етиши лозим.

Кетдик!

Мана, “темир ўртоқ” ҳам сотиб олиниб, уйга олиб келинди. Энди шамолдай елишимиз мумкин! Фақат арзимаган иш қолди – велосипед ҳайдашни ўрганиш. Бошидан айтиб ўтамиз: бунга қанча вақт кетишини олдиндан билиш қийин. Баъзи болалар бир неча соат ичида ҳамма нарсани ўрганиб олиб, устаси фаранг байкерларга айланишади, бошқаларга эса янги ҳаракат воситасига ўрганиш учун бир неча ҳафта, баъзида бир ой керак бўлади. Ҳаммаси боланинг характери, жисмоний тайёргарлиги, вестибуляр аппарат ва миядаги бошқа тузилмаларнинг етуклик даражасига боғлиқ. Айтгандай, бунда ёш унчалик аҳамиятга эга эмас: икки яшар бола биринчи бор велосипед рулига ўтирган беш ёшли боладан тезроқ велосипед минишни ўрганиши мумкин.

1.Мослашиш

Маълумки, кичкиналигида катталар велосипедига ўрнатилган болалар ўриндиқчасида олиб юрилган болалар, одатда бошқаларга қараганда тезроқ ва енгилроқ велосипед ҳайдашни ўрганишади. Бу ҳол велосипедда кетаётган пайтда вестибуляр аппаратнинг мослашиши юз бериши билан изоҳланади. Аппарат мувозанатга кўникади, бола эса йўлни велосипедчи кўзи билан “кўришга” ўрганади. Шунинг учун, болани кичкина велосипедга ўтқазишдан олдин катталар велосипедига ўриндиқча қўйган ҳолда уни, ҳеч бўлмаса бир неча бор айлантирган маъқул. Агар ўзингиз велосипед минишни билмасангиз ёки болани олиб юришга қўрқсангиз, бу ҳақда яқинларингиздан илтимос қилинг.

2. Илк танишув

Болага велосипед билан танишиш учун бироз вақт беринг: у ҳамма деталларни яхшилаб кўриб олиши, ушлаб ва айлантириб кўриши лозим. Кейин унга оёқларини педалга қўйган ҳолда ўриндиқда ўтиришни таклиф қилинг. У кейин нима қилиш кераклигини ўзи тушуниб етиши ҳам мумкин, аммо баъзи болаларга педални айлантиришга журъат этиш учун анча вақт керак бўлади.

3. Кетдик!

Бола педални айлантиришни ўрганиб олиб, велосипедни бироз жойидан жилдирганидан кейин велосипед 100% турғун бўлиб кўринмаслиги учун ён томондаги ғилдиракчаларни озгина қайиринг. Шунда фарзандингиз мувозанатни сақлашни ўргана бошлайди. Ҳайдаш техникаси такомиллаша боришига қараб, ғилдиракчаларни янада кўпроқ қайиринг. Бу болани икки ғилдиракли велосипедга “юмшоқ” тайёрлайди. Сабр-тоқатли бўлинг: дастлабки уриниш бор-йўғи бир неча дақиқа давом этиши мумкин. Болани шошилтириб, машғулотларни давом эттиришга мажбур қиладиган бўлсангиз, унда велосипедни хуш кўрмаслик ҳиссини уйғотишингиз аниқ. Шунга қарамасдан келаётган ҳар бир кун ҳеч бўлмаса озгина олдинга силжишга ёрдам бериши керак. Масалан, қўлга киритилган ютуқларни “фонуслар бўйича” ҳисобланг: бугун биз уйимиз олдидан биринчи фонусгача етиб олдик, эртага иккинчисига етиб оламиз ва ҳоказо.

4. Тормозни бос!

Тормоздан фойдаланишни автоматик тарзда бажарилишига эришиш зарур. Яна бир бор таъкидлаймиз, бола бирданига қўл тормозига ўргангани яхши. Фақат тормоз ушлагичларини бола ҳеч қандай кучанишсиз босиши учун яхшилаб созлаш керак. Фарзандингизга “светофор” ўйинини таклиф қилинг: сиз қизил байроқчани кўтаришингиз билан (ёки бошқа сигнални берганингизда), у дарҳол тормозни босиши керак. Бола ўйламасдан, дарҳол тормозни босишига эришиш зарур.

5. Велослалом

Бола тўғри йўлдан дадиллик билан ҳаракатланишга ўрганганидан кейин, бурилишларни ўзлаштиришни бошланг. Бу анча қийин иш, чунки бунда кўз билан яхшилаб чамалаш ва ҳаракатларнинг аниқ координацияси зарур бўлади. Бурилишларда ҳатто тўрт ғилдиракли велосипедда ҳам оғирлик марказини бурилишга қарама-қарши томонга сурган ҳолда эпчиллик билан мувозанатни сақлаш лозим. Шунинг учун дастлабки машқлар кам ҳолларда йиқилишларсиз кечади. Демак, болага унинг тизза ва тирсакларини ҳимоя қилувчи бирор нарса кийдириш зарур. Махсус ҳимоя ҳам назарда тутилади! Ўрганишни очиқ майдонда бошлаган яхши. Ерга махсус фишкаларни (улар спорт дўконларида сотилади) қўйиб чиқинг ёки қаерда бурилиш кераклигини кўрсатувчи найзали чизиқларни чизинг. Аста-секин ҳаракат траекториясини мураккаблаштиринг.

6. Икки ғилдиракда

Бола эҳтиёт ғилдиракчаларига ўрганиб қолишига йўл қўйманг. Акс ҳолда бола ушбу ғилдиракчалардан воз кечиши қийин бўлади. Фарзандингиз етарли даражада тез ҳайдашни ва бурилишларда йиқилмасликни ўрганганидан сўнг уларни ечиб олиб қўйиш мумкин. Мана шу ерда энг қийини бошланади: болани мустақил равишда мувозанатни сақлашига қандай ўргатиш мумкин? Агар шу пайтгача ҳамма ишларни тўғри бажарган ва эҳтиёт ғилдиракчаларини аста-секинлик билан қайирган бўлсангиз, фарзандингиз бу ишга деярли тайёр деса ҳам бўлади. Аммо унга йиқилишдан қўрқмасликни ўрганиш учун озгина вақт талаб этилади. Болани икки ғилдиракли велосипедни минишга ўргатишнинг энг яхши ва синалган усули барчага маълум – бунинг учун ўриндиқни ушлаган ҳолда велосипед орқасидан югуриш керак. Бунда ўриндиқни ушлаш аста-секинлик билан сусайтирилади. Бу анчайин самарали усул, аммо ташвиши кўп ва ноқулай. Бошқача йўл тутиш ҳам мумкин: ўриндиқ атрофига эгилувчан арғамчи ип боғланиб, велосипедни шу ип орқали жиловга ўхшаб ушлаш мумкин. Агар велосипед ён томонга қийшайса, ип тортилиб, унинг йиқилишига йўл қўймайди. Аксинча велосипедни мувозанат ҳолатига қайтаради. Аста-секин “жилов” сусайтирилади ва бола ўзи сезмаган ҳолда велосипедни ҳайдаб кетади.

7. Велотур

Бола велосипед минишни яхши кўриб қолиши учун у мунтазам равишда қаергадир уни миниб бориб келиши лозим. Ахир болалар майдончасида юравериш тез орада унинг меъдасига тегади-да. Шунинг учун фарзандингиз велосипед ҳайдашни бироз ўзлаштирганидан кейин унга велосипед сайрига чиқишни таклиф қилинг: олдинига уй яқинига, кейин – шаҳар (ёки шаҳар ташқарисидаги) кўчалари бўйлаб.
Велосипед сайри – болани шаҳарнинг кўзга кўринган жойлари билан таништиришнинг ажойиб усулидир: метро ёки машинада шаҳар марказига етиб оласизлар ва чиройли кўчалар бўйлаб сайрга чиқасизлар. Агар ўзингиз ҳам велосипед минишни билсангиз – тез орада ўзингизнинг илк, кичкина бўлса-да ҳақиқий велосипед сайрингизга отланишингиз аниқ!

Ася Штейн, педагог, эрта ривожланиш бўйича мутахассис
«Мой Кроха и Я» журнали, 2009 й., июнь